A

Adenozynotrifosforan

Uniwersalny nośnik energii chemicznej w komórce, należący do nukleotydów. Zbudowany jest z reszty zasady azotowej (adeniny), reszty cukru pięciowęglowego (rybozy) oraz trzech reszt fosforanowych połączonych dwoma wiązaniami wysokoenergetycznymi. Hydroliza tych wiązań dostarcza energii do procesów anabolicznych.

Aglutynacja

Reakcja immunologiczna polegająca na zlepianiu się komórek lub cząstek o właściwościach antygenowych pod wpływem swoistych przeciwciał.

Akomodacja

Zdolność oka do wyraźnego widzenia przedmiotów znajdujących się w różnej odległości od narządu wzroku. Zachodzi poprzez zmianę kształtu (krzywizny) soczewki, co modyfikuje jej moc optyczną i zdolność skupiania promieni świetlnych.

Allelopatia

Zjawisko biochemicznego oddziaływania roślin lub mikroorganizmów za pomocą wydzielanych do środowiska substancji chemicznych, które wykazują działanie hamujące (allelopatia ujemna) lub stymulujące (allelopatia dodatnia).

Allel

Jedna z alternatywnych wersji danego genu, zajmująca określone miejsce (locus) w chromosomach homologicznych i warunkująca odmienny rozwój tej samej cechy.

Anhydraza węglanowa

Enzym metaloproteinowy katalizujący odwracalną reakcję syntezy i rozpadu kwasu węglowego z dwutlenku węgla i wody. Odgrywa kluczową rolę w transporcie CO₂ oraz utrzymaniu równowagi kwasowo-zasadowej we krwi.

Antagonizm

Przeciwstawne działanie dwóch czynników, narządów lub substancji w organizmie (np. par mięśni szkieletowych lub hormonów takich jak insulina i glukagon), służące utrzymaniu homeostazy.

Antygen

Każda substancja zdolna do swoistego związania się z receptorami limfocytów, która wykazuje immunogenność, czyli zdolność do wywołania odpowiedzi odpornościowej organizmu.

Aparat szparkowy

Struktura skórki roślinnej, złożona z dwóch komórek szparkowych oraz ograniczonego nimi otworu (szparki). Odpowiada za regulację wymiany gazowej oraz intensywność transpiracji poprzez zmiany turgoru komórek szparkowych.

Apoplast

Jeden z kanałów transportu wody i soli mineralnych w korzeniu rośliny, obejmujący wyłącznie elementy martwe: ściany komórkowe oraz przestrzenie międzykomórkowe.

Apoptoza

Genetycznie zaprogramowany, fizjologiczny proces śmierci komórki, przebiegający w sposób kontrolowany i niepowodujący stanu zapalnego w otaczających tkankach.

Autoimmunizacja

Stan patologiczny, w którym układ odpornościowy traci zdolność rozróżniania antygenów własnych od obcych, co prowadzi do skierowania odpowiedzi immunologicznej przeciwko własnym tkankom.

B

Bakteriofag

Wirus bakteryjny, wykazujący swoistość wobec określonych gatunków lub szczepów bakterii, doprowadzający do ich lizy w cyklu litycznym.

Bielmo

Triploidalna (3n) tkanka odżywcza nasion roślin okrytonasiennych, powstająca w wyniku podwójnego zapłodnienia, stanowiąca źródło substancji zapasowych dla rozwijającego się zarodka.

Biocenoza

Żywy (ożywiony) składnik ekosystemu, stanowiący zespół populacji różnych gatunków zamieszkujących określony biotop i powiązanych wzajemnymi zależnościami.

Biom

Wielki kompleks ekosystemów o charakterystycznym klimacie, szacie roślinnej i powiązanej z nią faunie, stały dla danego obszaru geograficznego.

Biwalenty

Pary połączonych ze sobą chromosomów homologicznych, formujące się w procesie koniugacji (synapsis) podczas profazy I mejozy.

Błona pławna

Fałd skórny rozpięty między palcami kończyn u zwierząt wtórnie wodnych lub wodno-lądowych, zwiększający powierzchnię napędową podczas pływania.

Błony płodowe

Struktury pozazarodkowe (owodnia, omocznia, kosmówka, pęcherzyk żółtkowy) wykształcające się u owodniowców (gadów, ptaków, ssaków), zapewniające optymalne środowisko do rozwoju zarodka poza środowiskiem wodnym.

BMI

Wskaźnik antropometryczny, obliczany jako iloraz masy ciała wyrażonej w kilogramach i kwadratu wzrostu wyrażonego w metrach, służący do oceny stopnia prawidłowości masy ciała.

Bruzdkowanie

Początkowy etap rozwoju zarodkowego, polegający na serii szybkich podziałów mitotycznych zygoty, prowadzących do powstania wielokomórkowego zarodka bez zwiększania jego wyjściowej objętości.

C

Celoma

Wtórna jama ciała wyścielona nabłonkiem pochodzenia mezodermalnego, występująca u zwierząt celomatycznych (np. pierścienic, strunowców).

Centrum aktywne enzymu

Specyficzny, przestrzenny obszar cząsteczki enzymu, uformowany przez aminokwasy, wykazujący zdolność do wiązania substratu i katalizowania reakcji chemicznej.

Chemiosmoza

Mechanizm syntezy ATP sprzężony z transportem protonów (H⁺) przez błonę biologiczną (wewnętrzną błonę mitochondrium lub błonę tylakoidu) zgodnie z gradientem stężeń, za pośrednictwem syntazy ATP.

Chemotaksja

Kierunkowy ruch komórki lub całego organizmu wywołany obecnością określonego bodźca chemicznego.

Chityna

Wielocukier strukturalny zbudowany z cząsteczek N-acetyloglukozaminy, stanowiący główny składnik ścian komórkowych grzybów oraz szkieletu zewnętrznego stawonogów.

Chlorofil

Główny magnezoporfirynowy barwnik fotosyntetyczny, wykazujący zdolność do absorpcji fal świetlnych w zakresie niebieskim i czerwonym, inicjujący fazę jasną fotosyntezy.

Cholesterol

Organiczny związek chemiczny z grupy steroidów, będący kluczowym składnikiem lipidowym błon komórkowych zwierząt (odpowiada za regulację ich płynności) oraz prekursorem hormonów sterydowych, kwasów żółciowych i witaminy D.

Chromatyna

Włóknista forma upakowania materiału genetycznego w jądrze komórkowym, stanowiąca kompleks liniowego DNA, białek histonowych i niehistonowych oraz niewielkich ilości RNA. Jej główną funkcją jest zmieszczenie długiej nici DNA w mikroskopijnej przestrzeni jądra oraz regulacja aktywności genów.

Chromosom

Najwyższy stopień kondensacji chromatyny, widoczny w postaci odrębnych struktur wyłącznie podczas podziałów jądra komórkowego (mitozy i mejozy).

Chylomikrony

Klasa lipoprotein o najmniejszej gęstości, syntetyzowana w enterocytach, odpowiedzialna za transport egzogennych triacylogliceroli z jelita cienkiego do krwiobiegu przez układ limfatyczny.

Ciśnienie parcjalne

Ciśnienie, jakie wywierałby pojedynczy gaz wchodzący w skład mieszaniny gazów, gdyby sam zajmował całą objętość mieszaniny w tej samej temperaturze.

Crossing-over

Proces zachodzący w profazie I mejozy, polegający na wzajemnej wymianie odcinków chromatyd niesiostrzanych między chromosomami homologicznymi, stanowiący podstawę zmienności rekombinacyjnej.

D

Defekacja

Proces usuwania z przewodu pokarmowego niestrawionych i niewchłoniętych resztek pokarmowych w postaci kału. Uwaga: nie jest to proces wydalania zbędnych metabolitów.

Detrytus

Drobnocząsteczkowa, martwa materia organiczna pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego, podlegająca rozkładowi przez destruentów.

Dikariofaza

Stadium rozwoju u niektórych grzybów (workowców i podstawczaków), w którym w komórkach strzępek występują obok siebie dwa niezlane jądra haploidalne (n+n) pochodzące od różnych osobników rodzicielskich.

Dobór naturalny

Podstawowy mechanizm ewolucji, polegający na zróżnicowanym przeżywaniu i sukcesie rozrodczym osobników najlepiej przystosowanych do danych warunków środowiska.

Dryf genetyczny

Mechanizm ewolucji polegający na przypadkowych, losowych zmianach częstości występowania alleli w puli genowej populacji, niezwiązanych z działaniem doboru naturalnego.

Dwunastnica

Początkowy odcinek jelita cienkiego kręgowców, do którego uchodzą przewody wyprowadzające trzustki i wątroby, będący miejscem intensywnego trawienia enzymatycznego.

Dwuwarstwa lipidowa

Podstawowa struktura amfipatyczna wszystkich błon biologicznych, utworzona przez dwie warstwy cząsteczek lipidów (głównie fosfolipidów) zwróconych hydrofobowymi ogonami do wnętrza, a hydrofilowymi głowami na zewnątrz (w kierunku uwodnionego środowiska).

Dywergencja

Proces ewolucyjnego różnicowania się cech u organizmów blisko spokrewnionych, zachodzący pod wpływem adaptacji do odmiennych warunków środowiska – prowadzi do powstawania narządów homologicznych.

E

Efekt cieplarniany

Naturalne zjawisko podwyższenia temperatury atmosfery planety spowodowane zdolnością gazów cieplarnianych do pochłaniania promieniowania podczerwonego odbijanego od powierzchni Ziemi.

Efekt wąskiego gardła

Forma dryfu genetycznego wywołana gwałtownym, drastycznym spadkiem liczebności populacji (np. wskutek katastrofy), co prowadzi do utraty wielu alleli i ubożenia jej różnorodności genetycznej.

Efekt założyciela

Odmiana dryfu genetycznego występująca, gdy nowa populacja zostaje zapoczątkowana przez nieliczną grupę osobników, która odłączyła się od populacji macierzystej, co determinuje specyficzny skład jej puli genowej.

Ekosystem

Podstawowa jednostka ekologiczna, stanowiąca funkcjonalną całość, w której ożywiony składnik (biocenoza) oraz nieożywione otoczenie (biotop) pozostają w stałych relacjach opartych na przepływie energii i obiegu materii.

Elongacja

Etap wydłużania; w biologii molekularnej oznacza fazę wzrostu łańcucha kwasu nukleinowego lub polipeptydu, natomiast w botanice – fazę wzrostu wydłużeniowego komórek roślinnych pod wpływem hormonów.

Endemit

Takson (gatunek, rodzaj, rodzina) unikalny dla danego regionu, występujący naturalnie wyłącznie na jednym, ściśle ograniczonym obszarze geograficznym.

Endokrynny

Odnoszący się do mechanizmu regulacji hormonalnej, w którym substancje czynne (hormony) są wydzielane przez gruczoły bezpośrednio do płynów ustrojowych (krwi lub limfy).

Endospory

Przetrwalnikowe formy spoczynkowe niektórych bakterii, wykazujące ekstremalną odporność na niekorzystne czynniki fizyczne i chemiczne środowiska zewnętrznego.

Endosymbioza

Rodzaj symbiozy, w której komórki jednego organizmu żyją wewnątrz komórek lub tkanek drugiego organizmu. Stanowi podstawę teorii powstawania organelli półautonomicznych (mitochondriów i chloroplastów).

Energia aktywacji

Minimalna ilość energii niezbędna do zainicjowania reakcji chemicznej poprzez doprowadzenie substratów do stanu przejścia.

Enterocyty

Wyspecjalizowane, spolaryzowane komórki nabłonkowe błony śluzowej jelita cienkiego, zaopatrzone w mikrokosmki, odpowiedzialne za wchłanianie produktów trawienia.

Epikotyl

Odcinek łodygi zarodkowej lub siewki znajdujący się bezpośrednio nad liścieniami, zakończony pąkiem wierzchołkowym.

F

Fermentacja

Enzymatyczny proces beztlenowego katabolizmu związków organicznych (najczęściej glukozy), w którym akceptorem elektronów jest związek organiczny; charakteryzuje się niską wydajnością energetyczną ATP.

Fibrynogen

Rozpuszczalne w wodzie białko osocza krwi syntetyzowane w wątrobie, które w końcowej fazie kaskady krzepnięcia krwi zostaje przekształcone przez trombinę w nierozpuszczalną fibrynę.

Filtracja

Pierwszy etap powstawania moczu, zachodzący w ciałku nerkowym, polegający na przechodzeniu wody oraz drobnocząsteczkowych składników osocza z krwi kłębuszka nerkowego do wnętrza torebki Bowmana pod wpływem ciśnienia hydrostatycznego.

Filtratory

Organizmy wodne pobierające pokarm poprzez mechaniczne odcedzanie zawiesiny organicznej i drobnych organizmów planktonowych z otaczającej wody.

Fitohormon

Naturalny regulator wzrostu i rozwoju roślin, wykazujący aktywność biologiczną w skrajnie niskich stężeniach i działający jako przekaźnik sygnałów między tkankami.

Fosforylacja

Reakcja metaboliczna polegająca na enzymatycznym przyłączeniu reszty fosforanowej do cząsteczki organicznej, kluczowa m.in. dla magazynowania energii (synteza ATP) oraz aktywacji białek.

Fotosystem

Kompleks białkowo-lipidowo-barwnikowy zlokalizowany w błonach tylakoidów chloroplastów, składający się z rdzenia (centrum reakcji zawierającego parę cząsteczek chlorofilu a) oraz anten energetycznych. Uczestniczy w przekazywaniu energii elektronów w jasnej fazie fotosyntezy.

G

Gametofit

Haploidalne (1n) stadium w przemianie pokoleń roślin, rozmnażające się płciowo za pomocą gamet wytwarzanych w gametangiach (rodniach i plemniach) na drodze mitozy.

Gardziel

Odcinek przewodu pokarmowego kręgowców stanowiący wspólne ujście dla drogi pokarmowej i oddechowej, łączący jamę ustną z przełykiem oraz jamę nosową z krtanią.

Gatunek

Podstawowa jednostka taksonomiczna, obejmująca grupy populacji o zbliżonych cechach morfologicznych i fizjologicznych, których osobniki mogą w warunkach naturalnych swobodnie się krzyżować, wydając płodne potomstwo.

Genofor

Główna cząsteczka kwasu deoksyrybonukleinowego u prokariontów, najczęściej o strukturze kolistej, zlokalizowana w obszarze nukleoidu.

GMO

Organizm modyfikowany genetycznie, którego materiał genetyczny został celowo zmieniony metodami inżynierii genetycznej w sposób nienastępujący w warunkach naturalnych.

Gruczoł jadowy

Wyspecjalizowany narząd wydzielania zewnętrznego (często zmodyfikowany gruczoł ślinowy lub skórny), produkujący toksyczną wydzielinę służącą do obezwładniania ofiary bądź obrony.

Gruczoł kuprowy

Jedyny duży gruczoł skórny u ptaków, zlokalizowany u nasady ogona, produkujący tłuszczową wydzielinę służącą do ochrony i natłuszczania piór.

Gruczoł mlekowy

Cewkowo-pęcherzykowy gruczoł skórny (będący ewolucyjną modyfikacją gruczołu potowego), występujący wyłącznie u ssaków i produkujący pokarm dla noworodków.

H

Hemolimfa

Płyn ustrojowy krążący w otwartych układach krwionośnych stawonogów i mięczaków, pełniący równocześnie funkcje krwi oraz limfy.

Heterocyty

Zróżnicowane morfologicznie, grubościenne komórki występujące u niektórych sinic, wyspecjalizowane w procesie asymilacji (wiązania) azotu atmosferycznego w warunkach beztlenowych.

Heterodontyzm

Cecha anatomiczna charakteryzująca większość ssaków, polegająca na zróżnicowaniu morfologicznym i funkcjonalnym zębów na siekacze, kły, przedtrzonowce i trzonowce.

Heterogonia

Forma cyklu życiowego zwierząt, w której następuje regularne, naprzemienne występowanie pokoleń rozmnażających się obupłciowo oraz pokoleń dzieworodnych (partenogenetycznych).

Heterozygota

Diploidalny osobnik posiadający dwa odmienne allele danego genu w analogicznych loci chromosomów homologicznych (zapis: Aa).

Hibernacja

Stan fizjologicznego odrętwienia u niektórych zwierząt stałocieplnych w okresie zimowym, charakteryzujący się znacznym obniżeniem temperatury ciała, spowolnieniem akcji serca i metabolizmu.

Hipokotyl

Odcinek łodygi zarodkowej zlokalizowany pomiędzy korzeniem zarodkowym a liścieniami.

Hirudyna

Białko o działaniu przeciwkrzepliwym, wydzielane przez gruczoły ślinowe pijawek, będące specyficznym inhibitorem trombiny.

Homozygota

Organizm posiadający dwa identyczne allele danego genu w chromosomach homologicznych (AA – homozygota dominująca, aa – homozygota recesywna).

Hormon

Biologicznie czynna cząsteczka sygnałowa syntetyzowana w gruczołach dokrewnych, transportowana przez krew, wywierająca specyficzny wpływ na metabolizm komórek docelowych posiadających odpowiednie receptory.

Hormon tkankowy

Substancja o charakterze hormonu, produkowana przez komórki nieskupione w odrębne narządy dokrewne, działająca parakrynnie (miejscowo) na sąsiednie tkanki.

I

Ikra

Jaja ryb składane do środowiska wodnego w celu zapłodnienia zewnętrznego.

Inżynieria genetyczna

Zespół technik laboratoryjnych umożliwiających bezpośrednie izolowanie, modyfikowanie, powielanie oraz wprowadzanie konkretnych fragmentów DNA do genomu innego organizmu.

Intron

Sekwencja nukleotydowa w genie eukariotycznym, która nie koduje sekwencji aminokwasów i jest usuwana z pierwotnego transkryptu (pre-mRNA) w procesie splicingu.

Introdukcja

Proces celowego lub przypadkowego wprowadzenia obcego gatunku organizmu przez człowieka do ekosystemu, w którym naturalnie nie występował.

J

Jama płaszczowa

Przestrzeń anatomiczna u mięczaków zawarta pomiędzy płaszczem a workiem trzewiowym, mieszcząca narządy wymiany gazowej oraz ujścia układu wydalniczego, rozrodczego i pokarmowego.

K

Karboksylacja

Reakcja chemiczna polegająca na przyłączeniu cząsteczki dwutlenku węgla do substratu organicznego, kluczowa dla procesu asymilacji węgla w fotosyntezie.

Kariogram

Graficzne zestawienie par chromosomów homologicznych komórki somatycznej danego organizmu, uporządkowanych według kryterium wielkości oraz położenia centromeru.

Katalizator

Substancja chemiczna, która zwiększa szybkość reakcji poprzez obniżenie jej energii aktywacji, nie ulegając przy tym trwałym zmianom ani zużyciu.

Kiełkowanie

Zespół procesów fizjologicznych i metabolicznych wewnątrz nasienia, prowadzący do aktywacji zarodka, przerwania stanu spoczynku i wykształcenia siewki.

Kladogram

Schemat graficzny (dendrogram) przedstawiający hipotetyczne relacje filogenetyczne i kolejność powstawania linii ewolucyjnych na podstawie cech synapomorficznych.

Klonowanie

Procedura otrzymywania genetycznie identycznych kopii organizmów, komórek lub cząsteczek DNA.

Kloaka

Wspólne ujście końcowych odcinków układu pokarmowego, wydalniczego i rozrodczego u niektórych grup kręgowców.

Knidocyl

Mechanoreceptor w postaci czułej wypustki na powierzchni komórki parzydełkowej (knidocytu), którego podrażnienie wyzwala wyrzucenie nici parzydełkowej.

Kod genetyczny

System reguł, według których sekwencja nukleotydów w kwasie nukleinowym (DNA/mRNA) jest tłumaczona na sekwencję aminokwasów w polipeptydzie. Jest trójkowy, uniwersalny, zdegenerowany i bezprzystankowy.

Kodon

Sekwencja trzech kolejnych nukleotydów (triplet) na nici mRNA, kodująca jeden aminokwas lub stanowiąca sygnał terminacji translacji (kodon STOP).

Koenzym

Drobnocząsteczkowy, niebiałkowy składnik organiczny enzymu (np. NAD⁺, koenzym A), luźno związany z apoenzymem i niezbędny do jego aktywności katalitycznej.

Kolagen

Fibrylarne białko strukturalne o strukturze potrójnej helisy, będące głównym składnikiem macierzy pozakomórkowej tkanki łącznej, charakteryzujące się wysoką odpornością na rozciąganie.

Komensalizm

Symbiotyczna relacja międzygatunkowa, w której jeden z partnerów (komensal) czerpie jednostronne korzyści, nie wywierając negatywnego ani pozytywnego wpływu na drugiego partnera.

Komórczak

Wielojądrowa struktura komórkowa powstała w wyniku wielokrotnych podziałów jądra komórkowego (kariokinezy) bez następowego podziału cytoplazmy (cytokinezy).

Komórki macierzyste

Niewyspecjalizowane komórki charakteryzujące się zdolnością do nieskończonych podziałów mitotycznych (samoodnowy) oraz potencjałem do różnicowania się w komórki innych typów tkankowych.

Kompartmentacja

Przedziałowość komórki eukariotycznej; podział jej wnętrza na niezależne przestrzenie metaboliczne za pomocą systemu błon śródkomórkowych, co umożliwia jednoczesny przebieg sprzecznych procesów.

Konchiolina

Białko strukturalne stanowiące organiczną matrycę muszli mięczaków, na której odkładają się kryształy soli wapnia.

Koniugacja

Proces paraseksualny u bakterii, polegający na jednokierunkowym transferze materiału genetycznego (np. plazmidu) z komórki dawcy do biorcy poprzez mostek cytoplazmatyczny (pilus).

Konwergencja

Proces ewolucyjnego formowania się zewnętrznie podobnych cech u niespokrewnionych organizmów, zachodzący pod wpływem bytowania w tym samym środowisku; prowadzi do powstania narządów analogicznych.

Konsumenci

Heterotroficzny składnik sieci troficznej ekosystemu, obejmujący organizmy odżywiające się żywą materią organiczną wytworzoną przez producentów.

Kosteczki słuchowe

Trzy kości ucha środkowego ssaków (młoteczek, kowadełko, strzemiączko), których funkcją jest wzmacnianie i przewodzenie drgań fali dźwiękowej na okienko owalne.

Kosmki jelitowe

Palczaste uwypuklenia błony śluzowej jelita cienkiego, bogato unaczynione, pełniące funkcję drastycznego zwiększania powierzchni wchłaniania składników odżywczych.

Krzyżówka testowa

Krzyżówka genetyczna osobnika o fenotypie dominującym (ale nieznanym genotypie) z homozygotą recesywną, stosowana w celu określenia stopnia zygotyczności badanego osobnika.

Kutykula

Bezkomórkowa warstwa hydrofobowa (złożona z kutyny i wosków) pokrywająca zewnętrzną ścianę komórek epidermy nadziemnych organów roślin, ograniczająca transpirację kutykularną.

Kwiat

Skrócony i zmodyfikowany pęd roślin nasiennych o ograniczonym wzroście, stanowiący wyspecjalizowany organ rozmnażania płciowego.

Kwitnienie

Faza rozwoju generatywnego roślin wyższych, obejmująca proces formowania, otwierania się kwiatów oraz gotowości struktur rozrodczych do zapylenia.

L

Larwa

Postać młodociana w rozwoju złożonym zwierząt, zdolna do samodzielnego życia, różniąca się morfologicznie, anatomicznie i ekologicznie od formy dojrzałej (imago).

Linia boczna

Parzysty narząd zmysłu mechanicznego u ryb, bezżuchwowców i kijanek płazów, ułożony wzdłuż osi ciała, wykrywający drgania środowiska wodnego oraz kierunek prądu wody.

Linienie

Proces okresowego zrzucania zewnętrznych powłok ciała (oskórka u stawonogów i nicieni, warstwy rogowej naskórka u gadów), umożliwiający wzrost skokowy organizmu.

Locus

Ściśle określone i stałe miejsce zajmowane przez dany gen w strukturze liniowej chromosomu.

M

Meduza

Wolno żyjąca, planktonowa forma morfologiczna parzydełkowców, charakteryzująca się symetrią promienistą i rozmnażająca się płciowo.

Merystem

Roślinna tkanka embrionalna, zbudowana głównie z intensywnie dzielących się mitotycznie komórek, odpowiedzialna za wzrost organów rośliny.

Metameria

Typ budowy anatomicznej polegający na podziale ciała zwierzęcia wzdłuż osi podłużnej na powtarzające się odcinki (metamery) o zbliżonej strukturze wewnętrznej.

Metageneza

Przemiana pokoleń u zwierząt, polegająca na regularnym i naprzemiennym następowaniu po sobie pokolenia rozmnażającego się bezpłciowo (polip) oraz płciowo (meduza).

Mezoglea

Galaretowata, niemal bezkomórkowa warstwa strukturalna zlokalizowana pomiędzy ektodermą a endodermą w ścianie ciała parzydełkowców.

Miazga

Wtórny merystem boczny u roślin, zlokalizowany w walcu osiowym, odpowiedzialny za przyrost wtórny łodyg i korzeni na grubość poprzez odkładanie drewna i łyka wtórnego.

Mikcja

Fizjologiczny odruchowy akt wydalenia moczu ostatecznego zgromadzonego w pęcherzu moczowym na zewnątrz organizmu.

Mielina

Osłonka białkowo-lipidowa formowana przez komórki glejowe (np. komórki Schwanna) wokół aksonów, działająca jako izolator elektryczny i umożliwiająca skokowe przewodzenie impulsów nerwowych.

Mikoryza

Mutualistyczna relacja symbiotyczna zachodząca pomiędzy strzępkami grzybów a korzeniami roślin wyższych, zwiększająca efektywność pobierania wody i soli mineralnych.

Miksotrofia

Zdolność organizmu do alternatywnego wykorzystywania fotoautotroficznego lub heterotroficznego sposobu odżywiania, w zależności od dostępności światła i związków organicznych.

Miofilamenty

Białkowe struktury kurczliwe zlokalizowane w cytoplazmie komórek mięśniowych, dzielące się na filamenty cienkie (aktynowe) oraz filamenty grube (miozynowe).

Mutacja

Nagła, trwała i skokowa zmiana w sekwencji nukleotydowej materiału genetycznego komórki, niebędąca wynikiem rekombinacji.

Mutualizm

Rodzaj symbiozy obligatoryjnej, przynoszącej obustronne i niezbędne do przeżycia korzyści obu zaangażowanym gatunkom.

Muszla

Twardy, wapienno-organiczny szkielet zewnętrzny wydzielany przez komórki płaszcza mięczaków, pełniący funkcję ochronną i podporową.

N

Nagłośnia

Nieparzysta struktura chrzęstna krtani ssaków, która w trakcie aktu połykania odruchowo zamyka wejście do dróg oddechowych.

Narząd spiralny ucha

Właściwy receptor słuchu zlokalizowany w przewodzie ślimakowym ucha wewnętrznego, odpowiedzialny za transformację fali mechanicznej w impuls nerwowy.

Nasienie

Wielokomórkowy organ przetrwalnikowy i rozrodczy roślin nasiennych, powstający z zalążka po procesie zapłodnienia, zawierający zarodek, tkankę odżywczą oraz łupinę nasienną.

Nefron

Podstawowa jednostka strukturalno-funkcjonalna nerki kręgowców, składająca się z ciałka nerkowego (filtracja) oraz układu kanalików nerkowych (resorpcja i sekrecja).

Nekroza

Patologiczny proces przedwczesnej, niekontrolowanej śmierci komórki lub tkanki pod wpływem czynników uszkadzających, prowadzący do lizy komórki i wywołujący lokalny stan zapalny.

Neotenia

Zdolność organizmów zwierzęcych do osiągania dojrzałości płciowej i przystępowania do rozrodu w stadium larwalnym.

Neuroprzekaźnik

Drobnocząsteczkowy związek chemiczny uwalniany z kolbki synaptycznej neuronu do szczeliny synaptycznej, odpowiedzialny za przekazanie sygnału do komórki postsynaptycznej.

Nisza ekologiczna

Wielowymiarowy zespół warunków środowiskowych, zasobów oraz relacji biotycznych, niezbędnych do egzystencji i reprodukcji danego gatunku w ekosystemie.

Nitryfikacja

Proces tlenowej chemosyntezy prowadzony przez bakterie nitryfikacyjne, polegający na dwuetapowym utlenianiu jonów amonowych do azotynów, a następnie do przyswajalnych dla roślin azotanów.

Nukleosom

Podstawowa jednostka strukturalna chromatyny eukariontów, składająca się z odcinka dwuniciowego DNA owiniętego wokół rdzenia zbudowanego z ośmiu białek histonowych (oktameru histonowego).

O

Obojnactwo

Stan anatomiczny polegający na jednoczesnym występowaniu funkcjonalnych męskich i żeńskich narządów rozrodczych u jednego osobnika.

Ochrona przyrody

Całokształt działań naukowych, prawnych i administracyjnych nakierowanych na zachowanie, właściwe użytkowanie oraz odtwarzanie zasobów przyrody ożywionej i nieożywionej.

Odruch

Szybka, automatyczna i stereotypowa reakcja efektora na bodziec, realizowana za pośrednictwem struktury łuku odruchowego z udziałem ośrodkowego układu nerwowego.

Odnóża

Członowane, parzyste przydatki lokomocyjne lub funkcjonalne stawonogów, połączone z poszczególnymi tagmami ciała za pomocą stawów.

Ogon

Część ciała kręgowców, stanowiąca przedłużenie osi szkieletowej, oparta na kręgach ogonowych.

Oko ciemieniowe

Narząd światłoczuły (fotoreceptorowy) połączony z międzymózgowiem, występujący u niektórych prymitywnych gadów, odpowiedzialny za regulację rytmów dobowych.

Oksyhemoglobina

Postać hemoglobiny utlenowanej, wykazująca nietrwałe, odwracalne związanie cząsteczek tlenu z atomami żelaza układu hemowego.

Ommatidia

Samodzielne, stożkowate jednostki strukturalno-optyczne budujące oko złożone stawonogów.

Onkogen

Zmutowana postać protoonkogenu, której nadaktywność prowadzi do transformacji nowotworowej komórki poprzez zniesienie kontroli nad podziałami komórkowymi.

Oogeneza

Sekwencyjny proces powstawania, podziałów mejotycznych oraz dojrzewania żeńskich komórek jajowych w gonadach.

Organelle komórkowe

Wyodrębnione w strukturze komórki eukariotycznej przedziały błonowe, wykazujące ścisłą specjalizację morfologiczno-funkcjonalną.

Organizmy transgeniczne

Organizmy zmodyfikowane genetycznie (GMO), do których genomu wprowadzono obcy materiał genetyczny pochodzący od innego, niespokrewnionego gatunku.

Osmoza

Rodzaj dyfuzji prostej polegający na pasywnym przenikaniu cząsteczek rozpuszczalnika (wody) przez błonę półprzepuszczalną z roztworu o niższym stężeniu substancji rozpuszczonej do roztworu o stężeniu wyższym.

Osmoregulacja

Zespół homeostatycznych mechanizmów fizjologicznych odpowiedzialnych za utrzymanie stałego ciśnienia osmotycznego płynów ustrojowych poprzez regulację bilansu wody i elektrolitów.

Osocze

Płynna frakcja macierzy pozakomórkowej krwi, składająca się głównie z wody, białek (albumin, globulin, fibrynogenu) oraz jonów mineralnych.

Osteon

Podstawowa jednostka strukturalno-anatomiczna tkanki kostnej zbitej, złożona z koncentrycznie ułożonych blaszek kostnych otaczających kanał centralny.

Osteoporoza

Metaboliczna choroba układu szkieletowego charakteryzująca się ubytkiem masy kostnej i zaburzeniem mikroarchitektury tkanki kostnej, co skutkuje podwyższoną podatnością na złamania.

Oskórek

Warstwa ochronna o charakterze bezkomórkowym, wydzielana przez nabłonek zewnętrzny wielu grup bezkręgowców (np. nicieni, stawonogów).

Owoc

Specyficzny organ roślin okrytonasiennych, powstający z zalążni słupka po akcie zapłodnienia, osłaniający nasiona i wspomagający ich dystrybucję.

Owulacja

Moment cyklu jajnikowego polegający na pęknięciu dojrzałego pęcherzyka Graffa i uwolnieniu oocytu II rzędu (zablokowanego w metafazie II) do światła jajowodu.

P

Parapodia

Parzyste, umięśnione wyrostki boczne na segmentach ciała wieloszczetów, pełniące funkcje lokomocyjne oraz – ze względu na wysokie unaczynienie – funkcje zewnętrznych narządów wymiany gazowej.

Parcie korzeniowe

Hydrostatyczne ciśnienie czynne generowane w komórkach walca osiowego korzenia wskutek aktywnego transportu jonów mineralnych z gleby, skutkujące tłoczeniem wody w górę elementów przewodzących ksylemu.

Parenchyma

Pierwotna, luźna tkanka łączna pochodzenia mezodermalnego u płazińców, wypełniająca przestrzenie między narządami wewnętrznymi.

Partenokarpia

Rozwój i formowanie owoców bez uprzedniego procesu zapłodnienia, skutkujące powstawaniem owoców pozbawionych nasion.

Patogen

Każdy czynnik biologiczny (wirus, bakteria, grzyb, pasożyt) wykazujący zdolność do namnażania się w organizmie gospodarza i wywoływania u niego objawów chorobowych.

PCR

Molekularna technika laboratoryjna pozwalająca na selektywne powielenie (amplifikację) konkretnego fragmentu DNA in vitro przy użyciu termostabilnej polimerazy DNA.

Pellikula

Złożona powłoka komórkowa u niektórych protistów, składająca się z błony komórkowej i przylegających do niej struktur białkowych, nadająca komórce stały kształt przy zachowaniu elastyczności.

Pepsynogen

Nieaktywny proenzym (zymogen) wydzielany przez komórki główne błony śluzowej żołądka, aktywowany do pepsyny pod wpływem kwasu solnego (HCl).

Pestycydy

Syntetyczne lub naturalne substancje chemiczne stosowane do zwalczania populacji organizmów uznawanych przez człowieka za szkodliwe w rolnictwie lub gospodarce.

Pęcherz pławny

Narząd hydrostatyczny u większości ryb kostnoszkieletowych, wypełniony mieszaniną gazów, regulujący średnią gęstość ciała zwierzęcia w toni wodnej.

Pęcznienie

Fizyczny proces pasywnego pochłaniania cząsteczek wody przez suche koloidy organiczne nasiona, prowadzący do wzrostu jego turgoru i objętości oraz rozerwania łupiny nasiennej.

Pióra

Wysoko zrogowaciałe, naskórkowe wytwory skóry ptaków, dzielące się na pióra konturowe (lotki, sterówki, pióra pokrywowe) oraz pióra puchowe.

Plazmid

Pozachromosomowa, najczęściej kolista cząsteczka DNA występująca w cytoplazmie komórek prokariotycznych, replikująca się autonomicznie i zawierająca geny cech adaptacyjnych.

Podwzgórze

Neuroendokrynna część międzymózgowia, integrująca sygnały z układu nerwowego i kontrolująca czynność wydzielniczą przysadki mózgowej poprzez produkcję liberyn i statyn.

Polip

Osiadła, cylindryczna forma morfologiczna parzydełkowców, wykazująca symetrię promienistą i rozmnażająca się głównie bezpłciowo (poprzez pączkowanie lub strobilizację).

Polimeryzacja

Reakcja syntezy chemicznej polegająca na łączeniu się licznych monomerów wiązaniami kowalencyjnymi w wielkocząsteczkowy produkt – polimer.

Populacja

Zbiór osobników jednego gatunku zamieszkujących określony obszar geograficzny w tym samym czasie, połączonych siecią relacji ekologicznych i charakteryzujących się swobodnym przepływem genów (panmiksją).

Potencjał błonowy

Różnica potencjałów elektrycznych (napięcie) panująca pomiędzy wewnętrzną a zewnętrzną stroną błony komórkowej, uwarunkowana asymetrycznym rozmieszczeniem jonów.

Potencjał wody

Wielkość fizyczna określająca zdolność cząsteczek wody do przemieszczania się w układzie; woda transportowana jest spontanicznie z obszarów o wyższym potencjale wody do obszarów o potencjale niższym.

Producenci

Autotroficzne ogniwo troficzne ekosystemu (głównie rośliny, sinice), zdolne do syntezy związków organicznych z prostych substratów mineralnych przy udziale energii świetlnej lub chemicznej.

Promotor

Specyficzna sekwencja nukleotydowa w cząsteczce DNA zlokalizowana powyżej genu, stanowiąca miejsce rozpoznania i wiązania polimerazy RNA inicjującej proces transkrypcji.

Protokooperacja

Nieobligatoryjna, fakultatywna relacja symbiotyczna między dwoma gatunkami, przynosząca korzyści obu partnerom, lecz nienależąca do warunków koniecznych do ich przeżycia.

Przeciwciała

Glikoproteiny wydzielane przez aktywowane limfocyty B (plazmocyty) w odpowiedzi na obecność antygenu, wykazujące zdolność do jego specyficznego wiązania i neutralizacji.

Przedrośle

Samodzielne, zazwyczaj krótkotrwałe i autotroficzne stadium gametofitu u paprotników, na którym formują się narządy rozrodcze.

Przeobrażenie

Proces przebudowy anatomiczno-morfologicznej organizmu zachodzący podczas rozwoju postembrionalnego, prowadzący do przejścia formy młodocianej w dorosłą.

Przepona

Główny mięsień wdechowy występujący wyłącznie u ssaków, mający postać płaskiej kopuły mięśniowo-ścięgnistej oddzielającej jamę klatki piersiowej od jamy brzusznej.

Przepoczwarczenie

Faza rozwoju złożonego u owadów z przeobrażeniem zupełnym, podczas której zachodzi proces histolizy (rozpadu tkanek larwalnych) oraz histogenezy (formowania struktur dorosłego owada wewnątrz poczwarki).

Przysadka mózgowa

Centralny gruczoł dokrewny zlokalizowany w dole przysadki mózgowia, wykazujący ścisłą korelację z podwzgórzem i sterujący czynnością obwodowych gruczołów hormonalnych.

Pula genowa

Zbiór wszystkich alleli wszystkich genów występujących u wszystkich osobników tworzących określoną populację w danym czasie.

Pygostyl

Kość ogonowa ptaków powstała z zarośnięcia kilku ostatnich kręgów ogonowych, stanowiąca stabilne podparcie dla sterówek.

R

Rabdity

Pałeczkowate struktury wydzielnicze w naskórku wirków, wyrzucane w celach obronnych lub podczas polowania, ulegające gwałtownemu upłynnieniu w kontakcie z wodą do postaci śluzu.

Radiacja adaptacyjna

Proces ewolucyjny polegający na szybkim różnicowaniu się wspólnego pnia rodowego jednego gatunku na liczne nowe linie ewolucyjne adaptujące się do odmiennych nisz ekologicznych.

Receptor

Wyspecjalizowana struktura białkowa, komórka lub narząd zmysłu zdolny do specyficznego odbioru bodźca fizycznego lub chemicznego i konwersji jego energii na sygnał bioelektryczny.

Reducenci

Heterotroficzne organizmy ekosystemu (głównie grzyby i bakterie) rozkładające martwą materię organiczną do prostych związków nieorganicznych, zamykając tym samym obieg materii.

Refrakcja oka

Zdolność układu optycznego oka do załamywania promieni świetlnych przechodzących przez jego struktury (rogówkę, soczewkę), umożliwiająca skupienie fali świetlnej na siatkówce.

Reintrodukcja

Działanie z zakresu ochrony czynnej przyrody, polegające na ponownym wprowadzeniu gatunku na obszar jego dawnego naturalnego występowania, gdzie uprzednio wyginął.

Relikty

Taksony o współcześnie mocno ograniczonym, szczątkowym zasięgu geograficznym, stanowiące pozostałość po dawnych epokach, w których zajmowały szerokie obszary.

Replikacja

Semikonserwatywny proces enzymatycznego kopiowania cząsteczki DNA, zachodzący w fazie S interfazy, zapewniający wierne przekazanie informacji genetycznej komórkom potomnym.

Resorpcja

Etap powstawania moczu zachodzący w kanalikach nefronu, polegający na selektywnym przenoszeniu wody oraz substancji drobnocząsteczkowych (np. glukozy, aminokwasów) z moczu pierwotnego z powrotem do krwi naczyń okołokanalikowych.

Restryktazy

Endonukleazy bakteryjne wykazujące zdolność do rozpoznawania specyficznych sekwencji nukleotydowych w dwuniciowym DNA i przecinania wiązań fosfodiestrowych w ich obrębie.

Restytucja

Całokształt metod i działań zmierzających do odbudowania populacji gatunku skrajnie zagrożonego wyginięciem.

Rodopsyna

Światłoczuły barwnik złożony z białka opsyny i retinalu, zlokalizowany w błonach segmentów zewnętrznych pręcików siatkówki, odpowiedzialny za widzenie w warunkach słabego oświetlenia.

Ropalium

Zgrupowanie narządów zmysłów (statocyst oraz oczek) umiejscowione na brzegu dzwonu meduz krążkopławów, odpowiedzialne za koordynację orientacji przestrzennej.

RuBP

Pięciowęglowy cukier (rybulozo-1,5-bifosforan) będący pierwotnym akceptorem cząsteczki CO₂ w fazie niezależnej od światła (cyklu Calvina) u roślin.

Rubisco

Enzym fazy ciemnej fotosyntezy katalizujący przyłączenie CO₂ (karboksylację) lub O₂ (oksygenację) do akceptora RuBP.

Równowaga genetyczna populacji

Stan populacji opisany prawem Hardy'ego-Weinberga, w którym częstość występowania alleli i genotypów nie ulega zmianie z pokolenia na pokolenie przy spełnieniu założeń populacji idealnej.

Rybosom

Bezbłonowy kompleks rybonukleoproteinowy złożony z dwóch podjednostek, stanowiący miejsce translacji (syntezy łańcuchów polipeptydowych) w komórce.

S

Saprobiont

Organizm cudzożywny zasiedlający martwe podłoża organiczne, wykorzystujący zawarte w nich związki jako źródło węgla i energii.

Sarkomer

Podstawowa jednostka strukturalno-funkcjonalna miofibryli mięśnia poprzecznie prążkowanego, zawarta pomiędzy dwoma liniami Z.

Sekrecja

Proces aktywnego transportu jonów (np. H⁺, K⁺) oraz substancji metabolicznych lub egzogennych (leki, toksyny) z krwi naczyń okołokanalikowych do światła kanalika nerkowego.

Septum

Ściana poprzeczna dzieląca strzępki grzybów wyższych na odrębne segmenty komórkowe, zaopatrzona w por centralny umożliwiający komunikację cytoplazmatyczną.

Siatkówka

Wewnętrzna, receptorowa warstwa gałki oka zawierająca neurony fotoreceptorowe (czopki i pręciki) odpowiedzialne za recepcję bodźców wzrokowych.

Siodełko

Gruczołowate zgrubienie epidermy niektórych segmentów u pierścienic, którego wydzielina formuje kokon ochronny dla składanych jaj.

Skrzela

Silnie unaczynione, cienkościenne uwypuklenia powłok ciała lub ścian gardzieli, stanowiące narządy wymiany gazowej u zwierząt wodnych.

Skrzek

Złożone pakiety lub sznury komórek jajowych płazów otoczone osłonkami galaretowatymi, ulegającymi uwodnieniu w środowisku wodnym.

Skrzydła (owadów)

Cienkościenne, dwuwarstwowe fałdy powłoki ciała owadów, stanowiące narząd lokomocji napędzany mięśniami tułowia.

Specjacja

Proces ewolucyjny prowadzący do wyodrębnienia się nowego, izolowanego rozrodczo gatunku z populacji wyjściowej.

Specyficzność substratowa

Właściwość enzymu polegająca na zdolności do wiązania w centrum aktywnym wyłącznie określonego substratu lub wąskiej grupy substancji o analogicznej strukturze przestrzennej.

Splątek

Młodociane, zazwyczaj nitkowate i przejściowe stadium rozwoju gametofitu mszaków, wyrastające bezpośrednio z zarodnika.

Sporofit

Diploidalne (2n) stadium w przemianie pokoleń roślin, rozmnażające się poprzez haploidalne zarodniki (spory) powstające w procesie mejozy wewnątrz zarodni.

Sprzężenie genów

Zjawisko polegające na lokalizacji dwóch lub więcej różnych genów na tym samym chromosomie, co skutkuje ich wspólnym dziedziczeniem się (niezgodnie z II prawem Mendla).

Sprzężenie zwrotne

Podstawowy mechanizm homeostatycznej samoregulacji procesów fizjologicznych, w którym sygnał wyjściowy (efekt działania układu) wpływa zwrotnie na sygnał wejściowy modyfikując jego intensywność.

Stałocieplność

Zdolność organizmu do utrzymywania względnie stałej temperatury ciała za pomocą wewnętrznych mechanizmów metabolicznych, niezależnie od termicznych wahań otoczenia.

Stawy (u stawonogów)

Ruchome połączenia pomiędzy poszczególnymi członami odnóży stawonogów, pokryte elastyczną chityną, umożliwiające precyzyjną lokomocję.

Struna grzbietowa

Pierwotny, elastyczny szkielet osiowy u strunowców, wykazujący budowę tkanki strunowatej, zastępowany u większości kręgowców przez kręgosłup.

Surfaktant

Kompleks białkowo-lipidowy wydzielany przez pneumocyty typu II, pokrywający od wewnątrz pęcherzyki płucne i zapobiegający ich zapadaniu się poprzez obniżanie napięcia powierzchniowego.

Symbioza

Trwałe lub przejściowe współżycie osobników należących do różnych gatunków, przynoszące korzyść przynajmniej jednemu z nich.

Symplast

System połączonych protoplastów żywych komórek roślinnych, w którym transport wody i substancji drobnocząsteczkowych zachodzi poprzez kanały plazmodesmowe.

Syncytium

Komórka wielojądrowa powstała w wyniku fuzji (zlania się) błon komórkowych wielu pojedynczych komórek jednojądrowych.

Synapsa

Wyspecjalizowane połączenie międzykomórkowe, umożliwiające przekazanie sygnału elektrycznego lub chemicznego z aksonu neuronu na komórkę docelową.

Systematyka

Dział biologii zajmujący się klasyfikowaniem organizmów, opisem ich różnorodności oraz rekonstrukcją ich filogenezy i pokrewieństwa ewolucyjnego.

Szpik kostny

Silnie ukrwiona tkanka wypełniająca jamy szpikowe kości; szpik kostny czerwony pełni funkcję głównego narządu krwiotwórczego.

T

Tagmy

Wyraźne sekcje morfologiczne ciała stawonogów (np. głowotułów, odwłok), powstałe w procesie ewolucyjnej fuzji i specjalizacji sąsiednich segmentów.

Takson

Jednostka klasyfikacyjna w systematyce organizmów, grupująca osobniki o określonym stopniu pokrewieństwa, przypisana do konkretnej rangi hierarchicznej.

Tarka

Chitynowa taśma pokryta ząbkami, zlokalizowana w gardzieli większości mięczaków, służąca do mechanicznego rozdrabniania i zeskrobywania pokarmu.

Tarło

Okres rozrodu u ryb, podczas którego dochodzi do jednoczesnego uwolnienia gamet żeńskich (ikry) oraz męskich (mlecza) do środowiska wodnego w celu zapłodnienia zewnętrznego.

Tchawki

System chitynowych rurek rozgałęziających się w ciele owadów, doprowadzających tlen gazowy bezpośrednio do komórek ciała z pominięciem układu krążenia.

Termoregulacja

Ogół fizjologicznych i behawioralnych procesów utrzymujących temperaturę ciała organizmu w optymalnym zakresie.

Tkanka

Zespół komórek o zbliżonej budowie morfologicznej, wspólnym pochodzeniu embrionalnym i wyspecjalizowanych funkcjach, tworzący wyższe jednostki strukturalne – narządy.

Tolerancja ekologiczna

Zdolność organizmu do znoszenia wahań natężenia określonego czynnika środowiskowego (np. temperatury), wyznaczona przez punkty kardynalne: minimum, optimum i maksimum.

Transkrypcja

Matrycowy proces biosyntezy cząsteczki RNA na matrycy DNA, katalizowany przez polimerazę RNA, polegający na przepisaniu kodu nukleotydowego.

Translacja

Proces biosyntezy łańcucha polipeptydowego na rybosomach, polegający na tłumaczeniu sekwencji kodonów mRNA na sekwencję aminokwasów.

Transpiracja

Fizjologiczny proces parowania wody z nadziemnych części roślin (głównie przez aparaty szparkowe), stanowiący główny mechanizm generujący siłę ssącą rośliny.

Transport błonowy

Przemieszczanie cząsteczek i jonów przez błony biologiczne, zachodzące drogą transportu biernego (zgodnie z gradientem) lub aktywnego (wbrew gradientowi, z nakładem ATP).

U

Urostyl

Kość ogonowa u płazów bezogonowych, powstała z fuzji końcowych kręgów lędźwiowo-krzyżowych, stabilizująca konstrukcję szkieletu podczas skoków.

W

Wektor

Autonomiczna cząsteczka DNA (np. plazmid) służąca w inżynierii genetycznej do wprowadzania obcych fragmentów materiału genetycznego do komórek docelowych.

Wiązka przewodząca

Pasmo wyspecjalizowanych tkanek przewodzących u roślin naczyniowych, złożone z ksylemu (drewna) i floemu (łyka).

Wirion

Kompletna cząstka wirusowa wykazująca zdolność infekcyjną, zdolna do przetrwania poza organizmem gospodarza.

Wiroid

Bezkomórkowy czynnik patogenny roślin, zbudowany wyłącznie z kolistej, jednoniciowej cząsteczki RNA pozbawionej białkowego kapsydu.

Witaminy

Drobnocząsteczkowe organiczne związki egzogenne o zróżnicowanej budowie, niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów metabolicznych, najczęściej pełniące funkcje koenzymów.

Włośniki

Jednokomórkowe, nitkowate uwypuklenia komórek ryzodermy, odpowiedzialne za zwiększenie powierzchni chłonnej strefy włośnikowej korzenia.

Worki powietrzne

Cienkościenne struktury połączone z płucami ptaków, pełniące funkcję miechów wentylacyjnych umożliwiających mechanizm podwójnego oddychania.

Wydzielanie

Aktywny proces komórkowy polegający na syntezie, modyfikacji w aparacie Golgiego i uwalnianiu substancji o charakterze funkcjonalnym (np. enzymów, hormonów) poza obręb komórki.

Z

Zalążek

Żeński organ rozmnażania roślin nasiennych, w którym rozwija się woreczek zalążkowy, po procesie zapłodnienia przekształca się w nasienie.

Zapłodnienie

Proces fuzji haploidalnych gamet męskiej i żeńskiej, prowadzący do odtworzenia diploidalnej liczby chromosomów i powstania zygoty.

Zapłodnienie krzyżowe

Typ zapłodnienia u organizmów obojnaczych, polegający na wymianie gamet pomiędzy dwoma różnymi osobnikami tego samego gatunku.

Zarodek

Organizm we wczesnym stadium rozwoju ontogenetycznego, rozwijający się z zygoty do momentu wykształcenia podstawowych układów narządów.

Zarodnik

Haploidalna komórka służąca do rozmnażania u grzybów i roślin zarodnikowych, powstająca w wyniku mejozy w zarodniach.

Zmiennocieplność

Stan fizjologiczny, w którym temperatura ciała organizmu ulega biernym wahaniom w zależności od temperatury środowiska zewnętrznego.

Zgodność tkankowa

Stopień podobieństwa antygenów głównego układu zgodności tkankowej (MHC/HLA) między dawcą a biorcą, determinujący akceptację lub odrzucenie przeszczepu.

Zrównoważony rozwój

Doktryna rozwoju społeczno-gospodarczego zakładająca takie gospodarowanie zasobami Ziemi, które zaspokaja potrzeby współczesnych pokoleń bez uszczuplania szans przyszłych generacji.

Ł

Łożysko

Przejściowy narząd barierowo-wymienny u ssaków łożyskowych, powstały z tkanek matczynych i płodowych (kosmówki), zapewniający metaboliczną łączność między organizmem matki a płodem.

Łuski

Sztywne struktury ochronne skóry kręgowców; u ryb są pochodzenia skóry właściwej, natomiast u gadów stanowią zrogowaciałe wytwory naskórka.

Ż

Żółć

Wydzielina hepatocytów wątroby, magazynowana w pęcherzyku żółciowym, odpowiedzialna za emulgację lipidów w dwunastnicy; nie zawiera enzymów trawiennych.

Żywiciel ostateczny

Organizm, w którym pasożyt osiąga dojrzałość biologiczną i w którym zachodzi jego rozmnażanie płciowe.

Żywiciel pośredni

Organizm, w którym bytują stadia larwalne pasożyta lub w którym rozmnaża się on wyłącznie bezpłciowo.